Nasze instrumenty w skrócie

Kiedy Włoch Bartolomeo Cristofori zbudował około 1700 roku we Florencji pierwszy fortepian, nazwał go „gravicembalo col piano e forte” – klawesyn z cicho i głośno. To właśnie było rewolucją: po raz pierwszy instrument klawiszowy mógł szeptać i grzmieć. „Pianoforte”, w skrócie piano, oznacza więc po prostu „cicho-głośny”. A do tego: w nowoczesnym fortepianie koncertowym około 230 strun napiętych jest łączną siłą sięgającą 20 ton – tyle, ile ważą trzy słonie.

Źródło: Metropolitan Museum of Art – fortepian Cristoforiego

Najsłynniejsze skrzypce na świecie zbudował Antonio Stradivari ponad 300 lat temu w Cremonie – do dziś są sprzedawane za dwucyfrowe kwoty w milionach, a tajemnica ich brzmienia nigdy nie została w pełni rozszyfrowana. Jedna z teorii: drewno rosło podczas „małej epoki lodowcowej” szczególnie wolno i gęsto. A w smyczku napiętych jest, nawiasem mówiąc, od 150 do 200 włosów z końskiego ogona.

Źródła: Ellinger Geigenbau – rekordowa aukcja „Lady Blunt” · Badanie „Stradivari, violins, tree rings, and the Maunder Minimum” (Dendrochronologia)

Gdy trzynastoletni Pablo Casals w 1890 roku przechadzał się z ojcem po Barcelonie, odkrył w sklepie z nutami stare wydanie suit Bacha na wiolonczelę solo. Ćwiczył je przez dwanaście lat, zanim po raz pierwszy zagrał je publicznie – i uczynił z tych dotąd niemal niezauważanych dzieł być może najcenniejszy skarb, jaki może posiadać wiolonczelista.

Źródło: The Strad – Pablo Casals and the Bach Cello Suites

Bębny są prastare – ale zestaw perkusyjny zdumiewająco młody: powstał około 100 lat temu w USA, gdy pomysłowi muzycy teatralni połączyli bęben basowy, werbel i talerze tak, że jeden perkusista mógł wykonać pracę kilku. Umożliwił to wynalazek z 1909 roku: pierwsza produkowana seryjnie pedał nożny do bębna basowego, opatentowany przez Williama F. Ludwiga. Bez tego pedału jazzowej, rockowej i popowej perkusji, jaką znamy, po prostu by nie było.

Źródło: Smithsonian – pedał do bębna basowego Ludwiga (1909)

Saksofon to jeden z niewielu instrumentów noszących nazwisko swojego wynalazcy: Belg Adolphe Sax opatentował go w 1846 roku w Paryżu. Według legendy jako dziecko przeżył dobre kilkanaście wypadków – od upadku z trzeciego piętra po eksplozję prochu. Równie odporny był jako wynalazca: mimo drwin i procesów ze strony konkurencji przeforsował swój mosiężny cud brzmienia. Na szczęście, mówi jazz.

Źródło: The Brussels Times – Adolphe Sax

Wolfgang Amadeusz Mozart wprost zakochał się w klarnecie, gdy usłyszał go po raz pierwszy – jego brzmienie przypominało mu ludzki głos. Dla swojego przyjaciela, klarnecisty Antona Stadlera, napisał jesienią 1791 roku – zaledwie dwa miesiące przed śmiercią – Koncert klarnetowy A-dur: do dziś najsłynniejsze dzieło na ten instrument, a dla wielu jedno z najpiękniejszych w ogóle.

Źródło: Villa Musica – przewodnik po muzyce kameralnej do KV 622

Pruski król Fryderyk Wielki był namiętnym flecistą: niemal każdego wieczoru dawał w Sanssouci prywatny koncert i sam skomponował 121 sonat fletowych. Jego nauczyciel gry na flecie Quantz miał być podobno jedynym na dworze, któremu wolno było krytykować króla. Swoją dzisiejszą formę flet poprzeczny zawdzięcza zresztą złotnikowi: Theobald Böhm opracował około 1847 roku mechanizm klapowy, który stosowany jest do dziś.

Źródła: friedrich-der-grosse.net – muzyka · Deutsches Museum – Theobald Böhm

Flet prosty był niegdyś instrumentem królewskim: angielski król Henryk VIII – sam zapalony muzyk – posiadał według inwentarza z 1547 roku bagatela 76 fletów prostych. Także Bach, Händel i Vivaldi pisali dla niego wielką muzykę. To, że dziś uchodzi przede wszystkim za instrument dziecięcy, jest więc mylące: kto gra na nim poważnie, trzyma w rękach prawdziwy instrument koncertowy.

Źródło: Atlas Obscura – Henry VIII and the Recorder

Gdy w operze Mozarta Don Giovanni rozbrzmiewa słynna serenada, ktoś w orkiestrze sięga po mandolinę – już w XVIII wieku uchodziła ona za instrument zakochanych, na którym grano wieczorami pod balkonami. Vivaldi pisał na nią wirtuozowskie koncerty, a nawet Beethoven skomponował kilka delikatnych utworów na mandolinę. Bardziej romantycznie instrument brzmieć chyba nie może.

Źródło: „Deh, vieni alla finestra” – mandolinowa serenada Mozarta

Ukulele pochodzi z Hawajów – powstało w latach 80. XIX wieku, jednak ma portugalskie korzenie: imigranci z wyspy Madera przywieźli małe instrumenty szarpane, takie jak machete (nazywane też braguinha). Hawajczycy rozwinęli z nich ukulele, które szybko stało się instrumentem narodowym – nawet król Kalākaua był jego wielkim fanem i wspierał je na swoim dworze. Nazwa oznacza po hawajsku w wolnym tłumaczeniu „skacząca pchła” (uku = pchła, lele = skakać) – zapewne z powodu zwinnych ruchów palców podczas gry.

Źródła: Ukulele Magazine – The Birth of the Ukulele · Guitar-Player – historia ukulele

Być może największy gitarzysta jazzowy Europy grał dwoma sparaliżowanymi palcami: Django Reinhardt w 1928 roku podczas pożaru poważnie zranił lewą dłoń – palec serdeczny i mały pozostały sztywne. Zamiast się poddać, wymyślił zupełnie nową technikę gry i stał się dzięki temu legendą „gypsy jazzu”. Nauka dla wszystkich ćwiczących: wielka muzyka nie rodzi się z doskonałych warunków, lecz z pomysłów.

Źródło: Premier Guitar – Django Reinhardt and Gypsy Jazz

Cajon zawdzięcza swoje istnienie zakazowi: zniewolonym Afrykanom w kolonialnym Peru zabroniono grania na bębnach – grali więc na skrzyniach transportowych i owocowych, których nikt nie mógł skonfiskować. Wieki później, w 1977 roku, flamenkowy gitarzysta Paco de Lucía usłyszał ten instrument na przyjęciu w Limie – granego przez peruwiańskiego mistrza Caitro Soto – i jeszcze tego samego wieczoru bez namysłu odkupił od niego jego cajon. Tak skrzynia trafiła do Hiszpanii, do flamenco, a stamtąd do muzyki popowej całego świata.

Źródła: Thomann – historia cajonu · El Comercio (Peru) – jak Paco de Lucía przywiózł cajon do Hiszpanii

Głos to jedyny instrument, który zawsze nosimy przy sobie – i żaden nie brzmi bardziej osobiście. I tak, plotka jest prawdziwa: wytrenowany śpiewak może rzeczywiście rozbić głosem kieliszek do wina. W 2005 roku udało się to rockowemu wokaliście Jaime Venderze przed kamerą – siłą głosu około 105 decybeli, całkowicie bez wzmacniacza. Bez obaw: na lekcjach zaczynamy od cichych dźwięków.

Źródło: Scientific American – Can a Singer Shatter Glass?